Przedwojenne sylwetki #1 – Feliks Koneczny

Na pierwszego bohatera cyklu Przedwojenne sylwetki wybrałem Feliksa Konecznego – wybitnego polskiego historiozofa i badacza cywilizacji. Postać Konecznego jest dziś mało znana i nie funkcjonuje w głównym nurcie nauki porównawczej o cywilizacjach, mimo iż autor ten zajmował się nią w sposób dogłębny.  

W czasach, gdy światowa polityka zdominowana była przez wielkie ideologie XX wieku – nacjonalizm, komunizm, liberalizm, Koneczny skupił się na badaniu zagadnień cywilizacyjnych, które uważał za kluczowe do zrozumienia otaczającej go rzeczywistości. Swoje rozważania opierał na twardej wiedzy historycznej i historiozoficznej. Z matematyczną wręcz precyzją, dokonywał analiz porównawczych kultur i zbiorowisk ludzkich, doszukując się w funkcjonowaniu życia zbiorowego, praw rządzących społeczeństwem. Można postawić tezę, że działalność tego profesora i wnioski, jakie wyciągał z badań nad historią świata, wyprzedzały swoją epokę, opisując w sposób dokładny, choć niepozbawiony błędów, współczesną mu rzeczywistość. Dzieła Konecznego, zaginęły niejako w odmętach historii i nie są dziś źródłem dla zbyt wielu naukowych publikacji, choć mogłyby być z powodzeniem wykorzystane w takich dziedzinach jak socjologia, nauka porównawcza cywilizacji czy geopolityka. Z tego właśnie powodu uważam, że jak mało kto, postać Konecznego zasługuje na przedstawienie, w nadziei, że jego dzieła zainspirują dzisiejszych badaczy do podjęcia rozważań nad istotą cywilizacji, i prawami, które nimi rządzą. 

Biografia i dorobek 

Koneczny urodził się w Krakowie w listopadzie 1862 roku. Zdobył wykształcenie historyczne i filozoficzne na Uniwersytecie Jagiellońskim. Początkowo pracował w Bibliotece UJ, zajmując się między innymi historią i kulturą ludową Słowian. Redagował czasopismo “Świat słowiański”, a także recenzował przedstawienia teatralne do “Przeglądu Polskiego. 

W 1919 roku został asystentem profesora na Uniwersytecie Stefana Batorego w Wilnie, zaś w 1922 roku objął kierownictwo katedry Historii Europy Wschodniej. Już w 1929 roku wysłano go na emeryturę, co było prawdopodobnie konsekwencją krytyki polityki rządów Sanacji oraz wyraźnego poparcia dla endecji. Po usunięciu z uczelni wrócił do rodzinnego Krakowa, gdzie pozostał aż do śmierci w 1949 roku. 

Podczas swojej działalności naukowej Koneczny współpracował z licznymi pismami, jak Kwartalnik Historyczny, Przegląd Powszechny, Muzeum, Ateneum Wileńskie, Ateneum Kapłańskie, Czas, Głos Narodu oraz Tęcza. Był dość płodnym naukowcem, autorem wielu książek historycznych – tematyką historyczną zajmował się głównie w okresie wykładania na uniwersytecie, oraz dzieł z gatunku nauki porównawczej o cywilizacjach – okres późniejszy. Do najbardziej znanych dzieł naukowca należą: Dzieje Polski, Dzieje Polski za Piastów, Dzieje Polski za Jagiellonów, Jagiełło i Witold czy Dzieje Rosji – w których postawił tezę, że mentalność społeczeństwa rosyjskiego została w znacznej mierze ukształtowana przez wpływ cywilizacji turańskiej (mongolskiej).  

W 1935 roku wydano książkę O wielości cywilizacyj Feliksa Konecznego, będącą wprowadzeniem do opracowywanej teorii o cywilizacjach. Nie spotkała się ona jednak z większym zainteresowaniem. Tezy Konecznego o cywilizacjach były innowacyjne i niejednokrotnie trudne do przyjęcia i zrozumienia dla szerszego grona odbiorców. Po śmierci Konecznego jego twórczość dostała jednak drugą szansę. W latach 70. i 80. W Londynie wydano między innymi prace: Cywilizacja bizantyńska, cywilizacja żydowska, Prawa dziejowe, O ład w historii, Państwo w cywilizacji łacińskiej. Wydanie powyższych dzieł było możliwe dzięki staraniom Towarzystwa im. Romana Dmowskiego.  

Twórczość Konecznego wzbudziła jednak zainteresowanie niemieckiego profesora filozofii i politologii – Antona Hicklmana, który podjął się kontynuacji nauki Konecznego w swoich pracach. Książka O wielości cywilizacyj została także doceniona przez wybitnego historiozofa Arnolda Toynbee. 

Podstawy teorii o cywilizacjach 

Według Konecznego, cywilizacja jest metodą ustroju zbiorowego obejmującą zrzeszenia ludzkie wyższe niż naród. Rozważanie nad cywilizacjami, badanie ich dorobków uważał za najwyższą formę studiów nad dziejami ludzkimi. Posiadanie wiedzy na temat charakteru cywilizacji i relacji między nimi, umożliwiało trafne rozumienie procesów historycznych, a także ułatwiało analizy rzeczywistości na takich polach jak chociażby geopolityka i geostrategia. 

Teoria cywilizacji Feliksa Konecznego stała w opozycji do teorii wywodzonych z biologizmu. Historiozof nie uważał bowiem, żeby biologia miała jakiekolwiek znaczenie w kontekście kształtowania zbiorowości ludzkich. Koneczny odrzucał także koncepcje europocentryzmu, i nie twierdził wcale, że Europa wyznacza standardy cywilizacyjne dla reszty świata. Nie zgadzał się również z powszechnym przekonaniem, że cywilizacja to głównie rozwój materialny – technologiczny. Uważał, że dorobek kulturowy i duchowy są nie mniej istotne. Według niego, kultura materialna i kultura duchowa były nierozłącznymi czynnikami kształtującymi każdą cywilizację. Był to wyraz podejścia antropologicznego i aksjologicznego. 

Koneczny uważał, że na przestrzeni dziejów istniało i istnieje wiele różnych cywilizacji, które mogą współistnieć obok siebie. Jednak, cechą każdej żywotnej cywilizacji jest potrzeba dominacji i rywalizacja między cywilizacjami jest nieunikniona, zwłaszcza gdy egzystują na bliskim sobie obszarze geograficznym oraz jeśli się przenikają. Cywilizacje mogą także upadać same z siebie, jeśli pojawią się w nich głębokie procesy degeneracji, które burzą harmonię pomiędzy głównymi elementami cywilizacjo-twórczymi.  

Koneczny dzisiaj 

Obenie rzadko zwraca się uwagę na myśli krakowskiego historiozofa, zaś jego nauki nieczęsto podejmowane są przez społeczność akademicką. Znanym popularyzatorem teorii cywilizacji Feliksa Konecznego w Polsce był ś.p. docent Józef Kossecki. Na wagę teorii Konecznego w dzisiejszej geopolityce oraz geostrategii zwraca uwagę między innymi dr Leszek Sykulski. Analiza i odwołania do myśli Konecznego pojawiają się na łamach pojedynczych czasopism popularno-naukowych, jednak jego myśl zasługuje na znacznie większe zainteresowanie.  

Nawet jeżeli nie wszystkie tezy Konecznego są dziś aktualne i być może część z nich trudno przełożyć na obecny grunt, to jednak jest to postać, która powinna zajmować więcej miejsca w debacie publicznej, publicystyce i nauce polskiej. Metodologia stosowana przez historiozofa, jego spostrzeżenia nadal pomagają wyjaśnić i zrozumieć wiele procesów zachodzących w świecie. 

Teoria cywilizacji Feliksa Konecznego będzie prezentowana na łamach tego bloga w kolejnych wpisach. 

 

Źródła 

Stefan Zabieglik – O cywilizacjach według Feliksa Konecznego (cz. I), Pismo PG nr 8/2002 

Paweł Skrzydlewski  – Koneczny Feliks – Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu 

Zdjęcie: 
By Velogustlik – Praca własna, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=45535875 
Ten wpis został opublikowany w kategorii Przedwojenne sylwetki i oznaczony tagami , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *