Teoria cywilizacji Feliksa Konecznego część I

Feliks Koneczny znaczną część swojej pracy naukowej poświęcił rozważaniom na tematy związane z cywilizacjami, ich naturą, powstawaniem i współzależnościami. Analizując historię i dostępną wiedzę o świecie, starał się wywieźć z nich uniwersalne prawa rządzące społeczeństwami. Koneczny opisał cywilizację żydowską, bizantyńską i łacińską, zaś podsumowanie jego rozważań dało wyraz w książce O wielości cywilizacji oraz broszurze O ład w historii. Zwłaszcza w tej drugiej publikacji, profesor Koneczny zawarł zbiór praw, które według niego kształtują kolejne cywilizacje na przestrzeni dziejów, w sposób ogólny opisują relacje między nimi, a nawet prognozują ich rozwój, bądź upadek, w zależności od wystąpienia określonych czynników. 

Rozważania Feliksa Konecznego, nawet jeżeli niepozbawione błędnych założeń  
i tendencyjnego ujęcia pewnych zagadnień, są jednymi z ciekawszych i wybiegają poza swoją epokę. Wnioski płynące z nauk Konecznego o cywilizacjach, w mniejszym lub większym stopniu, zachowują aktualność również dzisiaj, a należy pamiętać, że Koneczny tworzył  
w pierwszej połowie XX wieku, gdy kształt świata znacząco się różnił od dzisiejszego. Niektóre z twierdzeń zawartych w dziełach krakowskiego profesora znalazły swoje odwzorowanie w późniejszych pracach badaczy cywilizacji takich jak Samuel Huntington czy Arnold Toynbee. 

Studium Konecznego nad istotą cywilizacji opiera się na łacińskim pojęciu Quincunx oznaczającym pięciomian i będącym według krakowskiego badacza czynnikiem cywilizacjotwórczym. Na rzeczony pięciomian składają się dobro, prawda, piękno, zdrowie  
i dobrobyt. Cywilizacja według Konecznego to metoda życia zbiorowego, zaś jej cechy opisać można za pomocą stosunku danej zbiorowości do tych właśnie pięciu pierwiastków. Sposób, w jaki, w danej cywilizacji postrzegane są te elementy, determinuje jej istotę i wyróżnia ją od innych cywilizacji.  

W swoich badaniach nad cywilizacjami, Koneczny stwierdza, że nie istnieje coś takiego jak jedna “Cywilizacja” i nie można w ten sposób opisać ogółu ludzkości. Różne metody życia zbiorowego, które wykształciły się na przestrzeni dziejów tworzą odrębne cywilizacje, cechujące się zupełnie innym podejściem do quincunx. Jest to o tyle ciekawe, że bardziej współcześni nam badacze nierzadko posługują się pojęciem Cywilizacji, pisanej przez duże “C” nadając jej przymiot ogółu osiągnięć ludzkości. Temat ten z pewnością zostanie poruszony w osobnym tekście. Koneczny wyróżnia zatem siedem cywilizacji:  

Łacińską – opartą na trzech głównych filarach; filozofii klasycznej, prawie rzymskim oraz chrześcijaństwie. Z filozofii czerpie przede wszystkim stosunek do prawdy polegający na jej racjonalnym poszukiwaniu. System prawny wywiedziony ze starożytnego Rzymu, polegać miał na tym, iż prawo odzwierciedla to co dobre i słuszne. Z kolei chrześcijaństwo ukształtowało etykę i system moralny, na którym opiera się cywilizacja. Cywilizację łacińską często zamiennie nazywa się tak zwaną cywilizację zachodnią. Nie wydaje się to do końca poprawne, jednak na potrzeby dalszych rozważań prezentowanych na blogu, takie uproszczenie może być przydatne. Relacje pomiędzy pojęciami cywilizacji łacińskiej i zachodniej zostaną opisane w innym materiale. 

Bizantyńską – ukształtowana przede wszystkim przez Cesarstwo wschodniorzymskie (Bizantyjskie). Jedną z ważniejszych cech tej cywilizacji jest prymat prawa publicznego (państwowego) nad prawem prywatnym, cywilnym, a także wyższość władzy w osobie cesarza nad władzą duchową. Skutkiem tej relacji według Konecznego jest specyficznie pojmowana moralność. Według historiozofa, znaczna część elementów cywilizacji bizantyjskiej została przejęte przez niemieckie cesarstwo rzymskie, później zaś częściowo przez Prusy Bismarcka. Badacze studiujący naukę Konecznego wyciągają z niej wniosek, że we współczesnym nam świecie, cechy cywilizacji bizantyńskiej najlepiej odzwierciedla dzisiejsza Unia Europejska. Jest to jednak temat na osobny tekst. 

Żydowską – przykład cywilizacji sakralnej, w której ogół życia zbiorowego wyznaczony jest przez zasady religijne zawarte w Torze, a także komentarzach do niej zebranych w Talmudzie. Koneczny sporo uwagi poświęca cywilizacji żydowskiej uważając ją za bardzo silną i żywotną. Na uwagę zasługuje fakt, że obecnie rzadko wyróżnia się tę cywilizację, włączając ją do cywilizacji zachodniej, zrównując niejako wkład kultury żydowskiej i chrześcijaństwa w ukształtowanie się Zachodu. Jest to temat niezwykle ciekawy i zasługujący na obszerną analizę, która z pewnością pojawi się w osobnym tekście. 

Arabską – wyróżnikiem tejże cywilizacji jest silny związek z religią, która podobnie jak w cywilizacji żydowskiej oddziałuje na wszystkie aspekty życia zbiorowego, włącznie z systemem sprawowania władzy publicznej. W przeciwieństwie jednak do żydowskiej, cechą charakterystyczną arabskiej cywilizacji jest między innymi podejście do wojny. Istotny jest tutaj silny militarny akcent w rozumieniu świata, z Dżihadem, czyli świętą wojną na czele. 

Turańską – jej mianem określał Koneczny ludzi wywodzących się z terenów wielkich stepów Azji Środkowej i Wschodniej, m.in. Mongołów, Hunów, lecz także Turków  
i Tatarów. Co istotne, jako przynależących do tej cywilizacji, klasyfikował również Rosjan, którzy przez wieloletnią okupację mongolską, nabyli zestaw cech społecznych i sposób postrzegania świata charakterystyczny dla Turańczyków.  

Bramińską – inaczej indyjska, jest to kolejna cywilizacja sakralna, którą wyróżnia rozbudowany system kastowy kształtujący relacje społeczne. 

Chińską – Jedno z większych zastrzeżeń i rozbieżności względem dzisiejszej nauki  
o cywilizacjach jest kwestia przynależności Japonii do cywilizacji chińskiej. Dziś  
w zasadzie trudno byłoby obronić tezę Konecznego, jakoby Japonia była tylko kulturową odnogą cywilizacji chińskiej, a nie zaś odrębnym cywilizacyjnym bytem. Stosunek Japończyków do quincunx jest jednak zgoła różny, zaś owoce kultury japońskiej różnią się znacząco od chińskich. 

Studiując specyfikę cywilizacji, Koneczny wyodrębnia dwa szeregi przeciwstawnych pojęć, wedle których możemy opisywać ludzkie zbiorowości. Każda z cywilizacji charakteryzuje się innym zestawem cech, które odzwierciedlone są w tych właśnie szeregach. Wyróżniamy więc: 

Gromadność i personalizm 

Aprioryzm i aposterioryzm (inaczej: negacja i historyzm) 

Jednostajność i jednolitość w rozmaitości 

Mechanizm i organizm 

Monizm i dualizm prawa. 

W świetle tezy Konecznego, społeczności grupują się w obrębie wyżej wymienionych pojęć naczelnych, które służą do opisania poszczególnych cywilizacji, a także lepszego ich zrozumienia. Zestaw cech nie jest oczywiście oderwany od quincunx i wynika z podejścia zbiorowości do cywilizacjotwórczego czynnika. Należy zauważyć, że stworzony przez Konecznego mechanizm opisywania cywilizacji jest bardzo spójny i w sposób niezwykle trafny pozwala na stworzenie obrazu życia zbiorowego w obrębie cywilizacji. Jest to także doskonałe narzędzie pozwalające na dokładne określenie różnic pomiędzy cywilizacjami. 

Istotnym jest fakt, że sposób postrzegania świata przez społeczności, przedstawiony przez Konecznego wydaje się niezwykle aktualny i można go zastosować nawet do cywilizacji, których Koneczny we współczesnych mu czasach nie wyodrębnił. Metoda badania w oparciu o zestaw przeciwstawnych pojęć naczelnych zostanie opisana w kolejnej części tej pracy. 

Źródła 

F. Koneczny – O ład w historii 

F. Koneczny – O wielości cywilizacji 

F. Koneczny – Państwo w cywilizacji łacińskiej 

Ten wpis został opublikowany w kategorii Teorie cywilizacji i oznaczony tagami , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *