Przedwojenne sylwetki #2 – Leon Petrażycki

W kolejnej odsłonie cyklu przedwojenne sylwetki przyglądamy się wybitnemu polskiemu prawnikowi, filozofowi i socjologowi – Leonowi Petrażyckiemu. Zapisał się on na kartach historii polskiej nauki, przyczyniając się do rozwoju psychospołecznej teorii prawa. Postaci, które zajmują tak ważne miejsce w kanonie polskiej nauki zdecydowanie zasługują na przypomnienie i przybliżenie sylwetki szerszemu gronu odbiorców. 

Niecodzienny talent 

Bohater tego tekstu urodził się w 1867 roku w Kołłątajewie pod Witebskiem, na dzisiejszej Białorusi. Pochodził z rodziny szlacheckiej, jego ojciec brał udział w powstaniu styczniowym. Petrażycki rozpoczął studia medyczne na Uniwersytecie Kijowskim jednak w ich trakcie zdecydował się zmienić kierunek na prawo. Poza Kijowem studiował także w Berline, Heidelbergu, Paryżu i Londynie, co było możliwe dzięki otrzymaniu stypendium od rosyjskiego rządu. Już w czasie studiów publikował teksty w języku niemieckim odnoszące się do problematyki prawa cywilnego i rzymskiego. Petrażycki próbował wprowadzić elementy polityki prawa (Civilpolitik) do pozytywistycznego kanonu badań nad prawoznawstwem. Ambitny prawnik nie stronił od upominania nawet niemieckich prawników zarzucając im błędy w metodach badawczych. 

Po obronie pracy magisterskiej na Uniwersytecie Kijowskim przeniósł się do Petersburga, gdzie w 1898 roku uzyskał bardzo prestiżowy wówczas tytuł doktora, zaś w 1901 roku został profesorem. Petrażycki był także posłem do I Dumy Państwowej Imperium Rosyjskiego. Na skutek sprzeciwu wobec polityki caratu, został pozbawiony tytułu profesorskiego i uwięziony. Profesurę odzyskał jednak w 1915 roku.  

Po rewolucji październikowej Petrażycki przybył do Polski, zaś w 1919 roku objął pierwszą polską Katedrę Socjologii utworzoną na Uniwersytecie Warszawskim. Zajmował się także filozofią, której elementy oprócz przedmiotów prawniczych wykładał na UW. Leon Petrażycki pełnił wiele zaszczytnych funkcji naukowych, m.in. był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności, Komisji Kodyfikacyjnej Rzeczpospolitej, Międzynarodowej Akademii Prawa Porównawczego, a także był wiceprezesem Instytutu Socjologii w Paryżu.  

Przełomowy dorobek 

Na jego dorobek naukowy składały się liczne prace poświęcone teorii, filozofii i socjologii prawa, a także psychologii. W zakresie metodologii nauk, Petrażycki postulował dążenie do trafności zakresowej i adekwatności badań, a nie jedynie ich prawdziwości. Przyczynił się znacznie do rozwoju empirycznych metodologii badawczych dążąc przy tym do pozbawienia nauki luk, błędów, a także zbędnych twierdzeń. Petrażycki zasłynął z prób połączenia nauk prawniczych z psychologią i socjologią. Odróżniał normy prawne od norm moralnych. Zwracał uwagę, że prawo to coś więcej niż jedynie zbiór nakazów i zakazów. Stawiał je ponad państwem, które uważał za tylko jedno z możliwych źródeł prawotwórczych. Podkreślał także rolę prawa w kształtowaniu w człowieku poczucia świadomości własnych uprawnień i praw obywatelskich. 

Petrażycki stworzył podwaliny do czegoś, co wiele lat później nazwano inżynierią społeczną poprzez prawo. Jego prace miały charakter dyscyplinarny. Rozwijał coś, co możemy określić jako naukowa polityka prawa, łącząca socjologię i psychologię z prawoznawstwem. Interesowały go potrzeby społeczeństwa i uważał, że nie powinny być pomijane przy tworzeniu dobrego prawa, inspirując tym samym debatę na temat funkcji prawa w społeczeństwie. Był także jednym z prekursorów dostrzegania emocji i tego, w jaki sposób kierują one ludzkim zachowaniem i postępowaniem.  

Dziedzictwo 

Petrażycki był powszechnie szanowany w świecie naukowym, co jednak nie uchroniło go przed krytyką. Wielu współczesnych mu badaczy wskazywało na bezzasadność łączenia tylu nauk, zwłaszcza psychologii i socjologii z prawem. Zarzucano mu także sposób i tworzenia i używania pojęć naukowych, a także postulowanie tworzenia norm w oderwaniu od praktyki prawniczej.  

Nowatorskie podejście do nauk prawniczych, przysporzyło Petrażyckiemu także wielu kontynuatorów. Niektórzy z nich, choć również krytycznie, zarzucając na przykład brak usystematyzowania i niepełność badań, twórczo rozwijało jego prace. Warto wspomnieć, że Petrażycki był zwolennikiem walki o prawa kobiet, postulując nadanie im praw wyborczych jeszcze w carskiej Rosji.  

W 1931 roku w Warszawie, Leon Petrażycki popełnił samobójstwo. Jego nazwisko nie zostało zapomniane i do dziś uważa się go za wybitnego polskiego prawoznawcę. Jest także zaliczany do grona prekursorów nauki o socjologii prawa, stając w jednym rzędzie z takimi postaciami jak Max Weber czy Emlie Durkheim. Uważam, że zdecydowanie warto przypominać o tak ważnej dla polskiej i światowej nauki postaci.  

 

Źródła :
A. Kojder – Non omnia moriatur – w osiemdziesiąta rocznicę śmierci Leona Petrażyckiego, STUDIA SOCJOLOGICZNE 2011, 2 (201)
J. Markowski – Leon Petrażycki “ordynarnyj” profesor, Miscellanea Historico-Iuridica, tom XVII, z.1, rok 2018
S. Tkacz – O “pozytywności” i “oficjalności” prawa w teorii Leona Petrażyckiego, Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny, Rok LXVII, zeszyt 1, 2005
K. Motyka – Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu – Powszechna Encyklopedia Filozofii – L. Petrażycki
Zdjęcie:
Mootros (talk) – Leon_Petrazycki_A.jpg CC BY-SA 3.0 https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/b/bb/Leon_Petrazycki_ii.jpg
Ten wpis został opublikowany w kategorii Przedwojenne sylwetki i oznaczony tagami , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *