Zderzenie cywilizacji – część I

W 1993 roku czasopismo Foreign Affairs opublikowało artykuł amerykańskiego politologa Samuela Huntingtona pod tytułem Zderzenie cywilizacji? Odbiór artykułu był bardzo różny i wywołał ożywioną dyskusję na całym świecie. Artykuł stał się przyczynkiem do książki The Clash of Civilizations and the Remaking of World Order, w tłumaczeniu Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego. 

W książce, autor zawarł swoje spojrzenie na współczesny mu świat, oglądając go z perspektywy geopolitycznej, ekonomicznej, ale nade wszystko kulturowej. Znajdziemy tam analizę po zimnowojennych relacji międzynarodowych i tezy dotyczące nowego rozwoju światowego porządku. Huntington, szczegółowo opisuje reakcje państw i narodów na zmieniającą się rzeczywistość i zapowiada nachodzące przekształcenia obrazu świata i międzynarodowej polityki. Jego rozważania można uznać za antytezę końca historii, przewidzianego przez Francisa Fukuyamę.  

Cywilizacje według Huntingtona

Wprawdzie Huntington nie prowadził tak obszernych badań na temat samych cywilizacji, procesu ich powstawania, rozwoju, cech szczególnych, co chociażby Arnold Toynbee, czy Feliks Koneczny, to jego wkład w teorię cywilizacji jest znaczący. Wielu badaczy cywilizacji, do dziś powołuje się na przyjęty przez Huntingtona podział na dziewięć podstawowych cywilizacji. Politolog wyróżnia zatem: cywilizację chińską, japońską, hinduistyczną, islamską, prawosławną, zachodnią, latynoamerykańską, buddyjską oraz afrykańską. Warto przez chwilę zatrzymać się przy tym podziale, by pokazać, że wiele z tych cywilizacji przenika się wzajemnie, ma wspólne korzenie i niejednokrotnie mamy problem z ich rozróżnieniem. Wspomniany już Feliks Koneczny widział ten podział zgoła inaczej, chociaż (pomimo sporej różnicy w czasie powstawania dzieł obu naukowców) w gruncie rzeczy więcej jest w jego koncepcji cech wspólnych z tezami Huntingtona. Przykładowo, Huntington nie wyodrębnia cywilizacji żydowskiej, włączając ją w skład cywilizacji łacińskiej. Dla Konecznego zaś, ta pierwsza jawi się jako jedna z silniejszych o ogromnym stopniu oddziaływania na inne. Z kolei Huntington wyraźnie odróżnia cywilizacje chińską od japońskiej, przywołując jedynie ich wspólne korzenie. Koneczny zaś traktuje Japonię jako specyficzną grupę kulturową w ramach cywilizacji chińskiej (osobiście uważam to za pogląd zdecydowanie błędny). Widzimy więc, że wyodrębnianie poszczególnych cywilizacji nie jest łatwe i często zależy od perspektywy oraz przyjętych kryteriów. Co do zasady jednak, podział świata na cywilizacje, zaproponowany przez Huntingtona w bardzo wielu punktach zbieżny jest z tym, zaproponowanym kilkadziesiąt lat wcześniej przez krakowskiego profesora.  

Konflikty zbrojne

Samuel Huntington widział oblicze nadchodzącego konfliktu światowego jako konflikt kulturowy, który zastąpić miał konflikt ideologiczny. W wieku XX, większość światowych sporów zogniskowana była wokół wielkich ideologii, nazizmu, komunizmu oraz demokracji liberalnej. Po zimnej wojnie, podział świata według osi bloku państw komunistycznych i demoliberalnych, miał według niego zostać zastąpiony przez wielowektorowy konflikt cywilizacyjny, w którym państwa i narody, skupione będą wokół wspólnej tożsamości kulturowej. Konflikty miały wybuchać w szczególności tam, gdzie wspólne terytorium zamieszkiwali przedstawiciele nieprzychylnych wobec siebie cywilizacji, zaś zaognienie tego konfliktu miały powodować przekształcenia geopolityczne oraz zła sytuacja ekonomiczna. Jeśli przyjrzeć się wojnom, które wybuchały na przełomie lat 80tych i 90tych, zwłaszcza na terenach byłego Związku Sowieckiego, a więc tam, gdzie postanowienia jałtańskie narzuciły sztuczny twór państwowy zarządzany w sposób totalitarny, to należy przyznać Huntingtonowi rację. W konfliktach takich jak wojna w Bośni i Hercegowinie, w Czeczenii, oraz w Armenii (z Azerbejdżanem), główną rolę odgrywali bojownicy w wyraźny sposób deklarujący odrębność narodową, religijną i w konsekwencji cywilizacyjną. W wyżej wymienionych konfliktach ścierały się ze sobą cywilizacja zachodnia, islamska oraz prawosławna. Znamiennym jest, że w każdym z tych konfliktów, silną rolę odgrywały państwa zewnętrzne, które najczęściej wspierały walczących stając po stronie własnej cywilizacji. Przykładowo, państwa muzułmańskie popierały muzułmańskich Bośniaków na Bałkanach oraz Azerów w Armenii. Państwa zachodnie, zwłaszcza Stany Zjednoczone, udzielały wsparcia chrześcijańskiej i aspirującej do bycia częścią cywilizacji zachodniej Chorwacji, zaś Rosja pomagała prawosławnej Serbii. 

Kultura i tożsamość

W swoim zderzeniu cywilizacji, amerykański politolog stawia tezę, że cywilizacja jest najwyższą formą grupowania się ludzi, najszerszym szczeblem zbiorowej tożsamości. Społeczeństwa wyznające wspólny zestaw wartości, skupione wokół tożsamych zasad moralnych i praw urządzania społeczeństwa, skłonne są występować wspólnie w imię cywilizacji właśnie. Było to doskonale widoczne na kanwie wyżej wymienionych konfliktów, w których cywilizacyjna solidarność na poziomie międzypaństwowym zarysowała się w sposób wyraźny i oczywisty. 

Warto zwrócić uwagę, że w świetle powyższych rozważań, znaczenie kultury i tożsamości kulturowej nie tylko nie straciło na znaczeniu w czasach współczesnych, ale może być ważnym czynnikiem wpływającym na bezpieczeństwo międzynarodowe. Lekcją płynącą z rozważań Huntingtona powinna być zatem świadomość różnic kulturowych i cywilizacyjnych występujących we współczesnym świecie i budowanie odpowiednich strategii bezpieczeństwa narodowego poszczególnych państw z uwzględnieniem podziałów cywilizacyjnych.  

Teoria Zderzenia cywilizacji będzie kontynuowana w kolejnych wpisach. 

Żródła 
S. Huntington – Zderzenie cywilizacji i nowy kształt ładu światowego 
D. Miłoszewska – Zderzenie cywilizacji – mit czy rzeczywistość 
F. Koneczny – O ład w historii 
Ten wpis został opublikowany w kategorii Teorie cywilizacji i oznaczony tagami , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *