Przedwojenne sylwetki #4 – Eugeniusz Romer

W kolejnej edycji cyklu przedwojenne sylwetki prezentujemy postać wybitnego polskiego naukowca – Eugeniusza Romera. Twórcy nowoczesnej polskiej kartografii, geografa oraz specjalisty od geopolityki. Jego wkład zwłaszcza w tę ostatnią dziedzinę jest nieoceniony. Nakreślił koncepcje geopolityczne, których echa są aktualne do dziś. 

Naukowiec i podróżnik 

Eugeniusz Romer urodził się w 1871 roku we Lwowie. Ojciec Eugeniusza, urzędnik galicyjskiej administracji, był uczestnikiem powstania styczniowego, zaś jego matka pochodziła ze szlacheckiego rodu węgierskiego. Polskie tradycje były silne w jego rodzinie, zaś sam Eugeniusz brał udział w tajnym ruchu niepodległościowym na terenie Galicji, w ramach Organizacji Młodzieży Niepodległościowej “Zarzewie”. Romer otrzymał bardzo dobre wykształcenie, z zakresu historii, geologii i geografii. Studiował na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie, a także obronił doktorat z filozofii na Uniwersytecie Lwowskim. W ramach pracy naukowej, Romer podróżował po świecie, studiując m.in. tektonikę gór w Japonii, czy Indiach. Odwiedził także Himalaje, Kanadę i Alaskę.  

Już w wolnej Polsce założył Instytut Kartograficzny Atlas, późniejsze Wydawnictwo Książnica-Atlas. Romer był także autorem pierwszego na świecie czasopisma kartograficznego Polski Przegląd Kartograficzny.  

Prace Romera znajdowały uznanie za granicą. Polski geograf współpracował z Uniwersytetem w Paryżu. Posiadał także tytuły doktora honoris causa wielu uczelni, między innymi w Krakowie i Poznaniu. Pełnił również funkcję wiceprezesa Międzynarodowej Unii Geograficznej. 

Geograf reprezentował idee niepodległościowe, walcząc o polską tożsamość narodową i podkreślając podmiotowość ojczyzny jako wspólnoty obszarowej, kulturowej i narodowej. Był pro-państwowcem, stawiającym troskę o sprawy społeczne wyżej niż pracę naukową. Kreślone przez Romera mapy odegrały niemałą rolę w tworzeniu się granic powstającego państwa polskiego. Brał udział w pracach nad kształtem granicy wschodniej podczas ustaleń pokojowych w Rydze w 1921 roku. 

Geopolityka 

Eugeniusz Romer wniósł ogromny wkład w polską myśl geopolityczną. Już na początku XX wieku wzbogacał polski ruch niepodległościowy teoretycznym uzasadnieniem miejsca przyszłej Polski w Europie. Profesor uważał, że “państwo jest dziełem woli ludzkiej kontrolowanej przez środowisko geograficzne”, podkreślając tym samym wpływ jaki miała geografia na siłę i znaczenie państw. Za podstawę organizacji państwowej, Romer uważał nie tylko element narodowy (moralny), ale także terytorialny (fizyczny). Na bazie tej teorii uważał, że prędzej utrata terytorium może doprowadzić do rozpadu państwa, niż znaczna emigracja jego ludności. Uważał, że tylko tam, gdzie warunki geograficzne (ukształtowanie terenu, klimat, dostęp do morza czy układ hydrograficzny) temu sprzyjają, terytoria narodowe pokrywają się z politycznymi. Trzeba przyznać, że takie myślenie o siłach państwotwórczych, w których geografia odgrywa kluczową, jeśli nie wiodącą rolę, było nie tylko interdyscyplinarne, ale i nowatorskie. 

W swojej koncepcji geopolityki, Romer zauważał strategiczne znaczenie rzek. Ich bieg wyznaczał bowiem kierunki ekspansji państwa, ale także determinował możliwe jego rozmiary. Za rzeki graniczne posiadające niewiele dopływów z jednej ze stron uważał Odrę i Dźwinę. 

Romer podkreślał odrębność Polski zarówno od Wschodu jak i Zachodu, uważając przy tym, że jej naturalną rolą jest bycie krajem pomostowym. Dostrzegał strategiczne znaczenie położenia kraju na zwężeniu kontynentu w ramach pomostu bałtycko-czarnomorskiego. Zwracał uwagę, że z jednej strony położenie Polski w tak ważnym geograficznie miejscu jest zagrożeniem, gdyż jej terytorium nie jest zakrojone większymi przeszkodami naturalnymi, z drugiej jednak upatrywał w tym szansę. Jego zdaniem, takie położenie sprzyja rozwojowi silnego politycznie państwa, które wręcz skazane jest na bycie imperium. Geograf zwracał uwagę na potrzebę współpracy państw międzymorza. Konieczna była według niego sprawna komunikacja pomiędzy państwami pomostu bałtycko-czarnomorskiego, co dodatkowo ułatwiał korzystny bieg głównych rzek, takich jak Wisła, Niemen, Dźwina, Dniestr, Dniepr i Boh. Nietrudno zauważyć, że takie postrzeganie geopolityki jest powszechne także wśród dzisiejszych specjalistów od tej tematyki. 

Choć geopolityczna koncepcja Romera, zakładająca rolę Polski jako silnego lidera państw Europy Środkowo-Wschodniej, czy wręcz jej imperialne ambicje, bywa dzisiaj z wielu stron krytykowana, jako oderwana od rzeczywistości, należy przyznać, że postać polskiego naukowca przyczyniła się do rozwoju myśli geopolitycznej. Na pochwałę zasługuje także jego postawa, w której wykorzystywał on zdolności naukowe i pracę badawczą w celu umacniania polskiej państwowości. Los ojczyzny nie był mu obcy, o czym świadczy choćby przedwojenna działalność niepodległościowa, czy zaangażowanie się z wytyczanie polskich granic w 1921 roku. Eugeniusz Romer jest dziś nieco zapomnianym polskim naukowcem, jednak warto przypominać o jego dorobku i roli jaką odegrał w kształtowaniu się II Rzeczpospolitej. 

Źródła :
P. Furmański – Geopolityka 2008, nr 1, s. 85-103
K. Harasimiuk – Z historii koncepcji geopolitycznych dotyczących Europy Środkowej, UMCS, 2002
Zdjęcie:
unknown-anonymous, Public domain, via Wikimedia Commons

Ten wpis został opublikowany w kategorii Przedwojenne sylwetki i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *