Dlaczego w ogóle rozmawiamy o cywilizacjach?

Tematyka tego bloga bardzo często dotyka tematów związanych z teorią cywilizacji. Staram się przedstawiać i analizować spojrzenia na cywilizacje prezentowane przez najwybitniejszych badaczy tej materii. Również w innych tekstach, poruszając problemy z wielu dziedzin życia społecznego nawiązuję do cywilizacji, tego co je kształtuje, utrzymuje w ryzach, jak również tego co je niszczy. Nie przechodzę obojętnie obok kwestii relacji międzycywilizacyjnych, zwracając uwagę na konsekwencje płynące ze spotkań tychże zbiorowości. Wreszcie staram się omawiać to, co najważniejsze dla cywilizacji, w której żyjemy oraz do której chcielibyśmy nawiązywać.

Kod kulturowy 

Dlaczego zatem uważam, że jest to temat ważny oraz że nie poświęca mu się odpowiednio dużo czasu w dzisiejszej publicystyce? Sądzę bowiem, że cały otaczający nas świat jest w jakimś stopniu związany z cywilizacją właśnie. Mowa tu oczywiście o świecie, wykreowanym przez człowieka, nie wchodząc na ten moment w aspekty środowiskowe. Polityka, zarówno ta krajowa, jak i zagraniczna, konflikty zbrojne, wyznania i religie, kłótnie i spory, partie, fundacje i stowarzyszenia, to jak i o czym rozmawiamy, nasz język, tradycje, sposób postrzegania rzeczywistości, wszystko to wywodzi się wprost z cywilizacji, do której przynależymy. Czy nam się to podoba, czy nie, wyrośliśmy na gruncie pewnego zestawu pojęć, systemu wartości, przekonań wpojonych nam przez przodków. Ów cywilizacyjny bagaż jest w nas tak głęboko zakorzeniony, że nie sposób pozbyć się go całkowicie nawet podejmując usilne próby wyrzucenia go z własnego wnętrza. 

Podstawowym pojęciem związanym ściśle z cywilizacją, jest zatem tak zwany kod kulturowy. Zwykło się określać w ten sposób zjawisko różnego postrzegania tych samych rzeczy, pojęć i działań w różny sposób, w zależności od przynależności kulturowej. Od tego w jakiej kulturze się wychowaliśmy zależy więc w jaki sposób patrzymy na świat i jak go definiujemy. Coś co dla jednych może być mało istotne, dla innych przedstawia ogromną wartość i odwrotnie. Niektóre rzeczy jednym ludziom kojarzą się z czymś błahym, przyziemnym, podczas gdy dla innych mają wymiar niemal duchowy. To, w jaki sposób odczytujemy otaczającą nas rzeczywistość jest więc ściśle związane od systemu wartości i przekonań w jakim wyrośliśmy. Idąc dalej, kod kulturowy jest wykreowany w ramach cywilizacji, do której należymy. 

Aspekt geopolityczny 

Amerykański politolog Samuel Huntington po zakończeniu zimnej wojny wysnuł tezę, że oś konfliktów światowych będzie opierać się o spory pomiędzy cywilizacjami. Większość XX-wiecznych konfliktów oscylowała wokół starcia wielkich ideologii i systemów politycznych – nazizmu, komunizmu i liberalnej demokracji. Zimna wojna ustawiła świat na dwóch biegunach – Zachód kontra blok sowiecki i niemal wszystkie powojenne napięcia były konsekwencją starcia dwóch mocarstw. Po rozpadzie Związku Sowieckiego w latach 90-tych, świat powrócił do wielobiegunowych konfliktów. Liczne wojny, jak ta w byłej Jugosławii, w Górskim Karabachu, czy Czeczenii, miały już inne podłoże. Huntington zwraca uwagę, że napięcia i konflikty po zakończeniu zimnej wojny miały podłoże cywilizacyjne. Brali w nich udział przedstawiciele osobnych cywilizacji, zaś kraje ościenne chętniej pomagały swoim cywilizacyjnym sąsiadom. Ciekawym przykładem była wojna w Bośni i Hercegowinie, gdzie naprzeciw siebie stanęli, będący muzułmanami Bośniacy, katoliccy Chorwaci i prawosławni Serbowie. Ci ostatni mogli liczyć na pomoc Rosji, a więc również kraju oryginalnie prawosławnego, Chorwacja wspierana była przez kraje zachodnie, zaś Bośnia liczyć mogła na pomoc świata Islamu.  

Jest to oczywiście duże uproszczenie, które nie oddaje w pełni istoty przyczyn wojny w Bośni, jak również innych konfliktów. Niemniej, w naukach związanych z bezpieczeństwem międzynarodowym, zwraca się uwagę na tak zwaną kulturę bezpieczeństwa, która powinna brać pod uwagę różnice etniczne, kulturowe i religijne w planowaniu systemu obronności oraz w dbałości o stabilizację poszczególnych regionów. Czynniki cywilizacyjne mają więc wpływ na utrzymanie pokoju i bezpieczeństwa na świecie.  

Inni nie śpią 

Warto zwrócić uwagę na fakt, że inne spojrzenie na aspekty cywilizacyjne występuje na całym świecie. Jeżeli nawet przyjmiemy, że cywilizacja nie ma żadnego znaczenia w naszym rozumieniu świata, to miejmy świadomość, że na przykład muzułmanie nie muszą rozumować w ten sam sposób. Dla wielu przedstawicieli świata Islamu, religia którą wyznają jest znacznie ważniejsza niż dla przeciętnego Europejczyka. Niektóre religie, jak właśnie Islam regulują większą część życia ludzkiego, determinują zachowanie w konkretnych sytuacjach i wyznaczają ścisłe zasady postępowania. Jest to bardzo ważny czynnik cywilizacjotwórczy i nie da się go lekceważyć. Jeśli nawet uważamy, że cywilizacja jest nam niepotrzebna i nie musimy o nią dbać, to nie znaczy, że inna cywilizacja, znacznie bardziej przywiązana do wartości, które ją ukształtowały, nie będzie dążyć do ekspansji i powiększania swoich wpływów i terytoriów. Nie chodzi przy tym o zaplanowane działania na poziomie rządów i ponadnarodowych instytucji, a właśnie o sposób życia jej przedstawicieli i chęć kształtowania świata na swoją modłę. Podczas gdy cywilizacja zachodnia rezygnuje ze z wielu wypracowanych przez lata rozwiązań, inne cywilizacje mogą wręcz przeciwnie, dążyć do emancypacji i forsowania własnych reguł. 

Siła cywilizacji 

Dlaczego zatem potrzebujemy cywilizacji? Bo zapewnia nam dobrobyt i pomaga odnieść sukces. Bo nas wyróżnia od innych i kształtuje nasz sposób myślenia o świecie. Bo daje nam cały bagaż doświadczeń i osiągnięć, z którego możemy garściami czerpać inspiracje do pracy twórczej i samorealizacji. Bo chcemy, by nasze życie nadal wyglądało w miarę podobnie. Chcemy czuć się ‘swojsko’ i ‘u siebie’. Chcemy, by zasady, w których zostaliśmy wychowani, przetrwały, a to dlatego, że inne, które przyjdą z zewnątrz, niekoniecznie pozwolą nam na niezakłócony rozwój i samodoskonalenie. Silna cywilizacja to taka, która oparta jest na własnych, żelaznych i nienaruszalnych zasadach. Nie chodzi przy tym przecież o ścisłe regulowanie życia obywateli. Przeciwnie, wystarczą pewne podstawowe prawa i wartości, które decydujemy się wyznawać i których chcemy przestrzegać właśnie dlatego, że świadomi jesteśmy, że na nich wyrosła nasza wielkość. Silne cywilizacje, które nie rezygnują z wypracowanych przez setki lat rozwiązań, są w stanie dominować nad innymi. Nie dla cynicznej chęci władania światem przecież, ale właśnie dlatego, że czują, że dzięki temu będą w stanie przetrwać. Zignorowanie postępującego rozkładu zasad i wartości, na których wyrosła cywilizacja, może prowadzić do jej rozkładu i zastąpienia przez inne. Miało to miejsce wielokrotnie w historii, a najbardziej transparentnym przykładem jest chyba Imperium Rzymskie, które upadło, gdyż przestało dbać o te aspekty kultury i prawa, które przyniosły im wielkość. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby nasza, zachodnia cywilizacja podzieliła ten los. 

 

Źródła:
C. Rapaille – Kod kulturowy
S. Huntington – Zderzenie cywilizacji
W. Roszkowski – Roztrzaskane lustro: upadek cywilizacji zachodniej
Ten wpis został opublikowany w kategorii Teorie cywilizacji i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *